Lung linh sắc màu thổ cẩm

Xuyên qua những lớp sương mù đặc quánh, bỏ lại phía sau những cung đường quanh co, uốn lượn, vượt lên cổng trời Quản Bạ, chúng tôi đến vùng quê của những sắc màu thổ cẩm Lùng Tám khi ánh nắng mặt trời ấm áp vừa vươn khỏi ngọn núi. Sau mấy ngày mưa ẩm, lạnh, tiết trời đang ấm trở lại. Dọc con đường dẫn vào trung tâm xã, chúng tôi bắt gặp những sắc màu thổ cẩm rực rỡ giữa vùng rừng núi.  Cái rét se sắt vùng cao càng làm cho đôi má người con gái thêm ửng hồng và sắc màu thổ cẩm càng tôn thêm vẻ đẹp của các sơn nữ. Vẻ đẹp từ những thớ vải, từ những đường nét hoa văn tinh sảo trên chất liệu thổ cẩm làm chúng tôi như lạc vào miền cổ tích, mọi vật xung quanh đều tan biến, chỉ tồn tại những khung dệt vải và những người phụ nữ Mông cần mẫn bên khung cửi. Đang mải mê trong sắc màu thổ cẩm, chúng tôi bị kéo về thực tại khi anh Hạng Dương Thành, Chủ tịch UBND xã Lùng Tám, vỗ nhẹ vào vai và nói: “Thổ cẩm là báu vật của Lùng Tám. Khắp vùng cao Hà Giang, chỗ nào người Mông sinh sống, ở đó có thổ cẩm nhưng để sản phẩm thổ cẩm được gìn giữ, phát huy và toả sáng thì hiện chỉ duy nhất ở Lùng Tám làm được”. Câu nói của anh đã đưa chúng tôi trở về thực tại của các làng nghề truyền thống trên vùng cao này.

Truyền nghề cho thế hệ sau

Đã nhiều năm gắn bó với vùng cao, đến nhiều vùng đồng bào dân tộc, tìm hiểu về những nét văn hoá đặc trưng, sự độc đáo trong các lễ hội, sinh hoạt truyền thống, chúng tôi nhận thấy sự giao thoa rất lớn giữa các nền văn hoá. Cuộc sống hiện đại với các tiện nghi sinh hoạt đắt tiền đang len lỏi vào từng ngõ ngách của xóm núi và nó nhanh chóng được các chàng trai, cô gái bản đón nhận. Sự giao thoa đó khiến con người năng động hơn, nhưng một khía cạnh nào đó nó lại làm mất đi những giá trị văn hoá độc đáo trong sinh hoạt hàng ngày. Nhiều nghề truyền thống, nhiều nét đẹp văn hoá, tập tục sinh hoạt hàng ngày đang dần bị mai một. Trước đây, công việc thường xuyên của người phụ nữ là thêu thùa, dệt vải, khi về nhà chồng họ thường đem theo khăn, áo, vỏ chăn do chính tay mình làm. Nhìn vào những sản phẩm đó, người ta sẽ nhận biết được sự khéo léo, tinh tế của người phụ nữ. Vì vậy, ngay từ nhỏ, các bé gái vùng cao đã được mẹ dạy cho nghề thêu thùa dệt vải. Nhưng nay cuộc sống đã khác nhiều, suy nghĩ của người vùng cao cũng thoáng hơn, thì  chính người con gái sinh ra, lớn lên ở bản nhưng không phải ai cũng biết thêu thùa, dệt vải. Thay vì phải dành nhiều thời gian quay lanh dệt vải, người phụ nữ muốn có bộ trang phục, chỉ cần xuống chợ, vải nhập ngoại được sản xuất hàng loạt theo công nghệ hiện đại do các thương nhân Trung Quốc cung ứng bán tràn ngập khắp chợ phiên vùng cao. Từ đó, hình ảnh người phụ nữ miệt mài bên khung dệt vải cũng ít dần đi.

Ai cũng hiểu rằng nghề truyền thống của cha ông cần phải gìn giữ nhưng để làm ra sản phẩm theo đúng quy trình mất rất nhiều thời gian, công sức trong khi đó nỗi lo cơm áo, gạo tiền luôn đè nặng, người dân không thể mất hàng tháng để dệt được mét vải thổ cẩm nhưng giá bán không được bao nhiêu. Để giữ được nghề, trước hết người dân làng nghề phải sống được bằng chính nghề của họ. Từ nhận thức đó, Lùng Tám đã quyết tâm khôi phục lại nghề truyền thống. Với quyết tâm làm sống lại nghề truyền thống của cha ông, năm 2001 HTX Lanh truyền thống được ra đời. Lúc đầu, HTX tập hợp xã viên là những người lớn tuổi trong thôn, có hiểu biết về nghề dệt thổ cẩm. Sau đó, xã viên được mở rộng, đảm trách từng công đoạn theo chu trình khép kín từ cung cấp sợi lanh, thuốc nhuộm tự nhiên và dệt vải, thêu hoạ tiết trên thổ cẩm. Ông Sùng Mí Quả, Chủ nhiệm HTX lanh truyền thống, cho biết: Các sản phẩm thổ cẩm của HTX được thực hiện theo đúng công đoạn và phương pháp kỹ thuật truyền thống. Các công đoạn từ khi thu hoạch lanh, tuốt và ngâm sợi thực hiện theo đúng quy trình, thời gian quy định. Khâu nhuộm vải là công đoạn khó, có tính quyết định đến sự bền, đẹp của màu sắc thổ cẩm. Chất liệu màu dùng nhuộm vải hoàn toàn bằng nguyên liệu tự nhiên là lá cây rừng. Với tài  của các nghệ nhân, các loại lá cây, củ trên rừng được pha thành những gam màu đặc trưng, sắc nét, vải lanh được ngâm, hấp trong thuốc nhuộm và trải qua công đoạn phơi cầu kỳ nên màu rất bền, sáng, đẹp. Sự độc đáo từ chất liệu lanh và sắc màu rực rỡ, thổ cẩm Lùng Tám đã được khách hàng ưa chuộng, sản phẩm làm ra không đủ cung cấp cho thị trường. Thời gian đầu, các sản phẩm của HTX chủ yếu xuất thô cho đầu mối tiêu thụ, sau đó HTX đã nhận hợp đồng gia công, hoàn thiện sản phẩm theo mẫu phía đối tác yêu cầu nên giá thành sản phẩm và ngày công lao động của xã viên được nâng lên rất nhiều, những chiếc khăn, túi, quần áo được làm từ sản phẩm lanh Lùng Tám đã có mặt ở nhiều nước trên thế giới.

Vừa đưa chúng tôi đi thăm khu vực sản xuất của HTX, ông Hạng Dương Thành vừa cho biết: Nhờ có làng nghề thổ cẩm truyền thống nên du khách đến với Lùng Tám ngày càng nhiều, đặc biệt là khách quốc tế. Để làng nghề phát triển, xã đang triển khai nhiều biện pháp đưa Lùng Tám trở thành điểm du lịch cộng đồng lý tưởng. Du khách đến với Lùng Tám sẽ được trực tiếp tham gia vào các công đoạn của quá trình tạo ra sản phẩm từ khâu trồng lanh, tuốt lanh, hái lá cây về chế thành thuốc nhuộm, dệt vải và may thành sản phẩm hoàn chỉnh... Điều này sẽ góp phần tôn vinh những nét đẹp của làng nghề và những sắc màu thổ cẩm sẽ toả sáng lung linh.

                                                                                  Tiến Chiến